تغذیه در بیماران مبتلا به سرطان؛ راهنمایی برای مراقبت از جسم و جان
گاهی یک بشقاب غذا، چیزی فراتر از غذاست؛ نشانه‌ای از عشق، نگرانی و امید. غذایی که مادری با دقت برای فرزندش آماده می‌کند، سوپی که همسری کنار تخت می‌گذارد یا لقمه کوچکی که بیماری پس از یک روز سخت می‌تواند بخورد، هرکدام می‌توانند معنای عمیقی از مراقبت داشته باشند.
وقتی سرطان وارد زندگی یک فرد می‌شود، بسیاری از عادت‌های روزمره تغییر می‌کنند. غذا خوردن، که پیش از این بخشی ساده از زندگی بود، ممکن است به تجربه‌ای دشوار تبدیل شود. تهوع، بی‌اشتهایی، تغییر مزه غذاها و خستگی می‌توانند حتی خوردن غذاهای موردعلاقه را هم سخت کنند.
در چنین شرایطی، بیمار و خانواده‌اش با پرسش‌های زیادی روبه‌رو می‌شوند: چه غذاهایی بهتر هستند؟ اگر اشتهای بیمار کم شده باشد چه باید کرد؟ آیا لازم است بعضی مواد غذایی کاملاً حذف شوند؟ و آیا تغذیه می‌تواند به تحمل بهتر دوران درمان کمک کند؟
واقعیت این است که یک نسخه غذایی ثابت برای همه بیماران وجود ندارد. تغذیه مناسب در دوران سرطان یعنی شناخت نیازهای بدن، انتخاب غذاهای متناسب با شرایط بیمار و فراهم کردن فرصتی برای مراقبت بهتر از خود.
در این مقاله، با اصول تغذیه در بیماران مبتلا به سرطان، راهکارهای مدیریت مشکلات رایج غذا خوردن و نکاتی برای همراهی بهتر با بیمار آشنا می‌شویم.
چرا تغذیه در دوران سرطان اهمیت دارد؟
سرطان و برخی از روش‌های درمان آن ممکن است بر اشتها، هضم غذا، وزن و توان جسمی تأثیر بگذارند. در نتیجه، بعضی بیماران به دریافت انرژی و پروتئین بیشتری نیاز پیدا می‌کنند؛ درحالی‌که ممکن است خوردن غذا برایشان دشوارتر از گذشته شده باشد.
تغذیه مناسب می‌تواند به حفظ وزن و توده عضلانی، تأمین مواد مغذی مورد نیاز بدن و کاهش خطر سوءتغذیه کمک کند. همچنین، رسیدگی به مشکلات تغذیه‌ای ممکن است تحمل بعضی عوارض درمان را آسان‌تر کند.
بااین‌حال، باید یک نکته مهم را به خاطر داشته باشیم: تغذیه مناسب، جایگزین درمان پزشکی سرطان نیست و هیچ ماده‌ی غذایی به‌تنهایی نمی‌تواند این بیماری را درمان کند.
هدف از تغذیه در این دوران، فراهم کردن بهترین شرایط ممکن برای بدن و حفظ کیفیت زندگی بیمار است؛ هدفی که باید با توجه به نوع سرطان، روش درمان، وضعیت جسمی و نیازهای فردی دنبال شود.
در تغذیه بیماران مبتلا به سرطان چه نکاتی مهم است؟
۱. دریافت پروتئین کافی را جدی بگیرید
پروتئین برای حفظ عضلات، ترمیم بافت‌ها و عملکرد طبیعی بدن ضروری است. در دوران سرطان، به‌ویژه اگر بیمار دچار کاهش وزن یا ضعف عضلانی شده باشد، توجه به دریافت پروتئین اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
برخی از منابع پروتئین عبارت‌اند از:
تخم‌مرغ کاملاً پخته
مرغ و ماهی کاملاً پخته
شیر، ماست و پنیر پاستوریزه
عدس، لوبیا، نخود و سایر حبوبات
مغزها و کره‌ی مغزها، درصورت نداشتن حساسیت و مشکل جویدن یا بلع
لازم نیست همه‌ی این مواد غذایی در یک وعده مصرف شوند. می‌توان آن‌ها را در طول روز و بر اساس اشتها و تحمل بیمار تقسیم کرد.
برای مثال، اگر بیمار اشتهای زیادی ندارد، یک وعده کوچک ماست یا تخم‌مرغ کاملاً پخته ممکن است از یک بشقاب غذای حجیم و سنگین قابل‌تحمل‌تر باشد.
مقدار پروتئین موردنیاز هر فرد متفاوت است. در صورت کاهش وزن، مشکلات کلیوی یا کبدی و وجود محدودیت‌های پزشکی، بهتر است مقدار مناسب پروتئین با کمک پزشک یا متخصص تغذیه تعیین شود.
۲. انرژی کافی دریافت کنید
کاهش اشتها می‌تواند باعث شود بیمار کمتر از نیاز بدنش غذا بخورد و به‌تدریج وزن و قدرت عضلانی خود را از دست بدهد. در چنین شرایطی، به‌جای اصرار بر خوردن سه وعده‌ی بزرگ، می‌توان وعده‌های کوچک‌تر و میان‌وعده‌های بیشتری در نظر گرفت.
برای افزایش ارزش غذایی وعده‌ها، بسته به شرایط بیمار، می‌توان از موادی مانند روغن زیتون، ماست، شیر یا کره‌ی مغزها استفاده کرد. سوپ غنی‌شده با مرغ یا حبوبات نیز می‌تواند انتخاب مناسبی باشد. اگر بیمار با کاهش وزن ناخواسته روبه‌روست، اولویت اصلی باید تأمین انرژی و مواد مغذی کافی باشد، نه پیروی از رژیم‌های کاهش وزن یا محدودیت‌های غذایی غیرضروری.
۳. میوه و سبزیجات را متناسب با شرایط بیمار انتخاب کنید
میوه‌ها و سبزیجات می‌توانند ویتامین‌ها، مواد معدنی و فیبر موردنیاز بدن را تأمین کنند. بااین‌حال، شکل مصرف آن‌ها باید با وضعیت بیمار هماهنگ باشد.
اگر جویدن و بلع مشکلی ایجاد نمی‌کند، میوه‌های نرم، سبزیجات پخته و غذاهای متنوع گیاهی می‌توانند بخشی از برنامه غذایی باشند. در صورت زخم دهان یا گلودرد، غذاهای نرم و کم‌تحریک ممکن است بهتر تحمل شوند. موز رسیده، پوره میوه، سبزیجات کاملاً پخته و سوپ نرم‌شده نمونه‌هایی از گزینه‌های احتمالی هستند.
رعایت بهداشت مواد غذایی نیز اهمیت زیادی دارد. میوه‌ها و سبزیجات باید به‌خوبی شسته شوند و اگر درمان، باعث ضعف سیستم ایمنی شده است، توصیه‌های اختصاصی تیم درمان درباره مصرف مواد خام رعایت شود. همه بیماران الزاماً به حذف کامل میوه و سبزی خام نیاز ندارند.
۴. به دریافت مایعات توجه کنید
کم‌آبی بدن می‌تواند ضعف و خستگی را تشدید کند. اگر بیمار محدودیت پزشکی برای مصرف مایعات ندارد، نوشیدن آب در فاصله‌های منظم و جرعه‌جرعه می‌تواند کمک‌کننده باشد. سوپ و سایر نوشیدنی‌های مناسب و قابل‌تحمل نیز ممکن است در تأمین مایعات روزانه نقش داشته باشند.
البته نیاز به مایعات برای همه یکسان نیست. در صورت وجود بیماری قلبی یا کلیوی و هرگونه محدودیت تجویزشده، باید توصیه پزشک رعایت شود. اگر بیمار استفراغ یا اسهال مکرر دارد، نمی‌تواند مایعات را نگه دارد یا با کاهش واضح ادرار و سرگیجه شدید روبه‌روست، لازم است سریعاً با تیم درمان تماس گرفته شود.
وقتی بیمار اشتها ندارد، چه کنیم؟
بی‌اشتهایی همیشه به معنای بی‌میلی ساده به غذا نیست. گاهی بوی غذا باعث تهوع می‌شود، گاهی مزه‌ها تغییر می‌کنند و گاهی خستگی اجازه نمی‌دهد بیمار یک وعده کامل بخورد. در چنین شرایطی، همراهی و انعطاف‌پذیری معمولاً از اصرار و سرزنش مؤثرتر است.
چند راهکار ساده برای این موضوع می‌تواند کمک‌کننده باشد:
وعده‌های کوچک‌تر آماده کنید. چند وعده کوچک در طول روز ممکن است بهتر از وعده‌های حجیم تحمل شوند.
از زمان‌های مناسب استفاده کنید. اگر اشتهای بیمار در ساعات مشخصی بیشتر است، وعده‌ی اصلی را به همان زمان منتقل کنید.
غذاهای موردعلاقه او را در نظر بگیرید. البته باید محدودیت‌های پزشکی و نکات ایمنی غذایی رعایت شوند.
به حساسیت نسبت به بوی غذا توجه کنید. بعضی افراد غذاهای خنک یا هم‌دمای محیط را بهتر تحمل می‌کنند.
در آماده‌سازی غذا کمک بگیرید. خرید، آشپزی و حتی تصمیم‌گیری درباره وعده غذایی ممکن است برای بیمار خسته دشوار باشد.
اگر بی‌اشتهایی ادامه پیدا می‌کند یا بیمار ناخواسته وزن کم می‌کند، موضوع را با پزشک در میان بگذارید. گاهی درمان علت زمینه‌ای، تنظیم داروها یا دریافت مشاوره تغذیه می‌تواند شرایط را بهتر کند.
تغذیه هنگام تهوع، تغییر مزه غذا و زخم دهان
عوارض درمان در همه بیماران یکسان نیست. بنابراین، بهتر است راهکارهای تغذیه‌ای بر اساس مشکل اصلی انتخاب شوند.
اگر بیمار تهوع دارد
وعده‌های کم‌حجم و غذاهای ساده ممکن است راحت‌تر تحمل شوند. اگر غذاهای چرب، سنگین یا دارای بوی تند تهوع را تشدید می‌کنند، بهتر است مصرف آن‌ها محدود شود.
خوردن آهسته و تقسیم وعده‌ها نیز ممکن است مفید باشد. در صورت تداوم تهوع یا استفراغ، باید با پزشک درباره کنترل علائم مشورت کرد؛ تغییر رژیم غذایی به‌تنهایی همیشه کافی نیست.
اگر طعم غذاها تغییر کرده است
برخی بیماران در دوران درمان احساس می‌کنند غذاها تلخ، فلزی یا بی‌مزه شده‌اند. در این شرایط، امتحان کردن غذاهای مختلف با طعم و بافت متفاوت ممکن است کمک‌کننده باشد.
اگر دهان زخم نیست، می‌توان از چاشنی‌های ملایم برای تغییر طعم غذا استفاده کرد. رعایت بهداشت دهان نیز اهمیت دارد. برای بعضی افراد، استفاده از قاشق و چنگال غیرفلزی ممکن است احساس طعم فلزی را کمتر کند.
اگر دهان یا گلو زخم شده است
غذاهای نرم، مرطوب و کم‌تحریک معمولاً راحت‌تر خورده می‌شوند. پوره، سوپ ولرم و ماست پاستوریزه ممکن است انتخاب‌های مناسبی باشند. در مقابل، غذاهای بسیار داغ، تند، اسیدی یا خشک و زبر می‌توانند درد را بیشتر کنند. اگر بلع دشوار شده است، لازم است بیمار با تیم درمان مشورت کند؛ به‌خصوص اگر خوردن و نوشیدن به میزان کافی ممکن نیست.
آیا غذاهای خاصی می‌توانند سرطان را درمان کنند؟
وقتی یکی از عزیزانمان بیمار است، طبیعی است که به دنبال راهی برای کمک به او باشیم. همین نگرانی گاهی ما را به سمت توصیه‌هایی درباره رژیم‌های معجزه‌آسا، حذف کامل بعضی گروه‌های غذایی یا مصرف مکمل‌های خاص می‌برد. اما لازم است با دقت و بدون ایجاد امید کاذب به این موضوع نگاه کنیم.
هیچ ماده غذایی، رژیم غذایی یا مکملی به‌تنهایی درمان قطعی سرطان محسوب نمی‌شود.
برای مثال، رژیم‌های محدودکننده مانند روزه‌داری درمانی (فستینگ) یا رژیم کتوژنیک برای همه بیماران مناسب نیستند و شواهد کافی برای توصیه‌ی عمومی آن‌ها با هدف کنترل یا درمان سرطان وجود ندارد. در برخی شرایط، این محدودیت‌ها حتی می‌توانند دریافت انرژی و مواد مغذی را کاهش دهند. همچنین طبیعی بودن یک محصول به‌معنای بی‌خطر بودن آن نیست. برخی گیاهان دارویی، ویتامین‌ها و مکمل‌ها ممکن است با داروهای ضدسرطان تداخل داشته باشند.
پیش از شروع مصرف مکمل یا رژیم غذایی محدودکننده، بهتر است با پزشک معالج یا متخصص تغذیه مشورت شود. تغذیه باید در کنار درمان پزشکی و متناسب با شرایط هر بیمار تنظیم شود.
آیا لازم است تمام غذاهای موردعلاقه بیمار حذف شوند؟
خیر. تشخیص سرطان به این معنا نیست که فرد باید از تمام غذاهایی که دوست دارد دست بکشد یا هر وعده غذایی را با نگرانی و احساس گناه بخورد. محدودیت‌های غذایی باید دلیل مشخصی داشته باشند؛ برای مثال، حساسیت غذایی، مشکل بلع، بیماری زمینه‌ای، عوارض درمان یا توصیه‌ی اختصاصی تیم پزشکی.
در بعضی دوره‌ها، حفظ وزن و دریافت انرژی کافی اولویت بیشتری دارد. در دوره‌های دیگر، بسته به وضعیت بیمار، تنوع غذایی و تنظیم برنامه‌ی تغذیه اهمیت پیدا می‌کند. اگر بیمار، دیابت، بیماری کلیوی یا مشکلات گوارشی دارد، لازم است برنامه غذایی با توجه به این شرایط تنظیم شود. بهتر است غذا به منبع دیگری برای اضطراب تبدیل نشود. بیمار در این مسیر به مراقبت نیاز دارد، نه اینکه برای هر لقمه‌ای که می‌خورد احساس کند باید از خودش دفاع کند.
نقش خانواده در تغذیه بیمار؛ مراقبت بدون فشار
خانواده‌ها اغلب از سر محبت، بیمار را به خوردن بیشتر تشویق می‌کنند. این نگرانی قابل‌درک است؛ به‌ویژه وقتی کاهش وزن یا ضعف جسمی را می‌بینند. اما اصرار مداوم، مقایسه با گذشته یا سرزنش کردن بیمار ممکن است اضطراب او را بیشتر کند.
به‌جای پرسیدن مکرر «چرا چیزی نمی‌خوری؟»، می‌توان پرسید: «الان چه چیزی راحت‌تر می‌توانی بخوری؟» یا «دوست داری برایت یک وعده کوچک آماده کنم؟»
گاهی آماده کردن غذای موردعلاقه بیمار، گاهی نشستن آرام کنار او و گاهی پذیرفتن اینکه امروز توان خوردن کمتری دارد، شکل ارزشمندی از مراقبت است.
خانواده همچنین می‌تواند در خرید مواد غذایی، آماده‌سازی وعده‌ها و پیگیری توصیه‌های تیم درمان کمک کند. اگر بیمار به متخصص تغذیه ارجاع شده‌است، همراهی خانواده در اجرای برنامه می‌تواند مفید باشد. در عین حال، مراقبان نیز نباید خود را مسئول حل تمام مشکلات بدانند. قرار نیست همه‌ی وعده‌ها کامل باشند یا همه‌ی روزها شبیه یکدیگر پیش بروند. کمک گرفتن از متخصصان، بخشی از مراقبت درست است.
چه زمانی باید از متخصص تغذیه کمک گرفت؟
بهتر است وضعیت تغذیه‌ای بیمار از ابتدای مسیر درمان بررسی شود؛ به‌خصوص اگر احتمال کاهش وزن یا سوءتغذیه وجود دارد. در شرایط زیر، مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه‌ی آشنا با مراقبت‌های سرطان اهمیت بیشتری دارد:
کاهش وزن ناخواسته یا ادامه‌دار
کاهش محسوس اشتها
دشواری در خوردن یا نوشیدن
تهوع، استفراغ یا اسهال مداوم
زخم دهان یا مشکل بلع
ضعف و خستگی شدید که فعالیت‌های روزانه را مختل می‌کند
نیاز به بررسی مکمل‌ها یا تغییرات عمده در رژیم غذایی
اگر بیمار نمی‌تواند مایعات را نگه دارد، علائم کم‌آبی دارد یا به‌سرعت ضعیف‌تر می‌شود، باید بدون تأخیر با تیم درمان تماس گرفت.
متخصص تغذیه می‌تواند با توجه به وزن، وضعیت عضلانی، آزمایش‌ها، داروها و علائم بیمار، برنامه‌ای متناسب با نیازهای او طراحی کند. این برنامه ممکن است در طول درمان تغییر کند؛ زیرا نیازهای بدن نیز در مراحل مختلف یکسان نیستند.
سخن پایانی؛ گاهی مراقبت با یک قدم کوچک آغاز می‌شود
تغذیه در دوران سرطان فقط درباره انتخاب مواد غذایی نیست؛ درباره حفظ توان جسمی، توجه به نیازهای بدن و آسان‌تر کردن روزهایی است که ممکن است از نظر جسمی و عاطفی دشوار باشند. در بعضی روزها، تغذیه‌ی مناسب یعنی خوردن یک وعده کامل و متنوع. در روزهای دیگر، شاید به معنای چند لقمه غذای نرم، یک میان‌وعده مغذی یا چند جرعه مایع باشد.
اگر شما یا یکی از عزیزانتان با سرطان زندگی می‌کنید، لازم نیست تمام مسیر را به‌تنهایی مدیریت کنید. از پزشک و متخصص تغذیه کمک بگیرید، درباره مشکلات غذا خوردن صحبت کنید و به خودتان اجازه دهید در روزهای دشوار، با قدم‌های کوچک پیش بروید.
گاهی مراقبت در یک بشقاب غذای ساده خلاصه می‌شود؛ اما آنچه به آن معنا می‌دهد، توجه، همراهی و احترامی است که در کنار آن قرار می‌گیرد.
توجه: این مقاله برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین تشخیص، توصیه یا درمان پزشکی نیست. نیازهای تغذیه‌ای بیماران مبتلا به سرطان با توجه به نوع بیماری، روش درمان، وضعیت جسمانی و بیماری‌های زمینه‌ای متفاوت است. برای تنظیم رژیم غذایی، مصرف مکمل‌ها یا ایجاد محدودیت‌های غذایی، با پزشک معالج یا متخصص تغذیه مشورت کرده و از مصرف خودسرانه مکمل‌ها و نیز مواد غذایی حساسیت‌زا و محرک به شدت پرهیز کنید.